అపానే జుహ్వతి ప్రాణం

అపానే జుహ్వతి ప్రాణం ప్రాణేఽపానం తథాపరే। ప్రాణాపాన గతీ రుద్ధ్వా ప్రాణాయామ పరాయణాః॥29॥4॥ శ్రీమద్భగవద్గీత....జ్ఞాన యోగము... శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడికి యాగాలలో రకాలు చెబుతుంటే నోరెళ్ళ బెట్టి వింటున్నాడు.అంతా క్రొత్తగా ఉంది.శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడితో ఇలా అంటున్నాడు.అర్జునా!మిత్రమా!ఇప్పుడు నీకు ఎన్ని రకాల యజ్ఞాల గురించి చెప్పాను ఒకసారి నెమరు వేసుకుందాము.బ్రహ్మైక భావంతో ఆత్మను ఆత్మయందే హోమం చేయడం ఒక రకం.ఇంకొకటి ఇంద్రియ నిగ్రహం అనే అగ్నిలో హోమం చేయడం.విషయాలను ఇంద్రియాలనే అగ్నిలో హోమం చేయడం.ప్రాణ వ్యాపారాలను జ్ఞాన జ్వలితమయిన ఆత్మ నిగ్రహం అనే అగ్నిలో హోమం చేయడం.ద్రవ్య రూపమయిన యాగం,వ్రత రూపమయిన తపో యజ్ఞం,ప్రాణాయామ పరమయిన యోగ యజ్ఞం,వేదాభ్యాసాది స్వాధ్యాయ యజ్ఞం. ఇన్ని రకాలు చెప్పుకున్నాము కదా,పార్థా!ఇవి కాక ఇంకా చాలా రకాలు ఉన్నాయి.కొందరు వాయు గమనాలను నిరోథించి,అపానంలో ప్రాణాన్నీ,ప్రాణంలో అపానాన్నీ హోమం చేస్తారు.అంటే ఏమీ లేదు అర్జునా.మనం పీల్చే గాలి,వదిలే గాలిని నియంత్రించడం.మన చెప్పు చేతల్లో పెట్టుకోవడం. మనం ఊపిరితిత్తులలోకి గాలిని పీల్చుకుంటాము కదా,దానిని పూరకము అని అంటారు.గాలిని వదిలి పెట్టే ప్రక్రియను రేచకము అని అంటారు.లోపలికి పీల్చిన గాలిని అలానే నిలిపి పెట్టడాన్ని అంతర కుంభకము అని అంటారు.గాలిని వదిలి వేసిన తరువాత ఊపిరి తిత్తులను అలా ఖాళీగా ఉంచే ప్రక్రియను బాహ్య కుంభకము అని అంటారు.ఇదంతా సాథనతోనే సమకూరుతుంది.